Azərbaycanda qəribə bir hal var. Siyasətçilər bəzən siyasətçi kimi yox, öz peşə adları ilə təqdim olunurlar. Halbuki başqa ölkələrdə belə hal təsəvvür edilməzdir – siyasətçi danışırsa, o, ilk növbədə siyasətçi olaraq çıxış edir. Mən legitim yollarla seçilərək ölkənin idarəsində söz sahibi olmaq istəyən və bu iddiasını açıq şəkildə dilə gətirən insanları siyasətçi hesab edirəm. Eyni şeyi legitim olmayan yollarla əldə edən yaxud etmək istəyənlər usurpatordur və ya usurpator olmaq istəyirlər, onları siyasətçi hesab etmirəm. Onlar oğrudur.
Çox dil bilmədiyim üçün siyasi hadisələri və mətbuatı əsasən dörd ölkədə izləyirəm – Azərbaycan, Türkiyə, ABŞ və Britaniya. Bu ölkələr arasında yalnız Azərbaycana xas olan maraqlı bir müşahidəm var. Azadlıq Radiosu və Meydan TV kimi kanallar dəfələrlə Natiq Cəfərli və Səməd Rəhimlidən ekspert rəyi alıb – birindən iqtisadi, o birindən hüquqi məsələlər barədə. Hər dəfə də onlar müvafiq olaraq iqtisadçı və hüquqşünas kimi təqdim olunurlar, siyasətçi kimi yox.
Təbii ki, demək olar, hər siyasətçinin başqa bir peşəsi olur. Cəfərli iqtisadçıdır, amma həm də REAL Partiyasının sədridir. Rəhimli hüquqşünasdır, amma eyni zamanda III Respublika Platformasının həmtəsisçisidir. Hər ikisi də 2020-ci il seçkilərində Milli Məclisə namizəd olmuşdu (müvafiq olaraq 11 və 34-cü dairələrdən). Deməli, bu şəxslərin siyasətçi olmasına heç bir şübhə yoxdur. Normalda siyasətçi ictimai çıxışlarını məhz həmin kimliyi ilə edir: tanınmaq, seçici toplamaq üçün. Ona görə rasional olaraq həm Cəfərli, həm də Rəhimli siyasətçi kimi təqdim edilməyi istəməlidir. Üstəlik, istənilən iqtisadi və hüquqi məsələ həm də siyasi xarakter daşıyır. Onlar öz peşə biliklərindən çıxış edib rahatlıqla siyasi nəticə çıxarda və hökuməti siyasi tənqid edə bilərlər. Mənim qənaətimcə, əgər jurnalistlər onlardan “Sizi necə təqdim edək?” soruşsalar, yəqin ki, cavabları “siyasətçi kimi” olardı.
Müqayisə üçün Türkiyə və Britaniya nümunələrinə baxaq. Məsələn, CHP lideri Özgür Özəl əczaçıdır, amma heç vaxt onu müsahibədə “eczaçı” kimi təqdim etmirlər. Britaniyanın hazırkı baş naziri Starmer hüquqşünasdır, keçmiş baş nazir Boris Conson jurnalist idi – amma siyasətdə olduqları müddətdə heç vaxt bu peşə adları ilə təqdim olunmayıblar. Təsəvvür edin ki, Halk TV artan dərman qiymətləri ilə bağlı Özəldən müsahibə götürüb, ekranda “Özgür Özel – eczaçı” yazır. Bu, CHP-lilər üçün təhqir sayılardı. Yaxud Sözcü TV Ümid Özdağdan suriyalı immiqrantlarla bağlı müsahibə götürüb onu “siyaset bilimci” (politoloq) kimi təqdim etsin – bu da eyni dərəcədə hörmətsizlik kimi qəbul edilərdi.
Özəl və Özdağa bəzən öz peşələri ilə bağlı suallar da verilir. Özəl dərman qiymətlərindən danışanda həmişə xatırladır ki, siyasətə gəlməzdən əvvəl Manisada əczaçı olub. Özdağ immiqrasiya məsələlərində illərin akademik (ülkücünün akademiki nə dərəcədə ciddi akademikdir, bilmirəm) təcrübəsinə istinad edir. Amma hər ikisi cavablarını siyasətçi kimi formalaşdırır – yəni hadisəni təqdim edib dərhal siyasi nəticəyə gəlirlər, hansısa ixtiyari bir əczaçı və ya politoloq kimi danışmırlar.
Azərbaycanda isə fərqli mənzərə görürük. Məsələn, Cəfərli və Rəhimlinin müsahibələrinə baxanda görürsən ki, onlar iqtisadçı və hüquqşünas kimi danışırlar, siyasətçi kimi yox. Qubad İbadoğlu da eyni vəziyyətdədir. Siyasi partiya yaratdığına görə həbs olunub, indi bütün dünyada siyasi məhbus kimi tanınır. Amma BBC Azərbaycan ondan ev dustaqlığına buraxılandan sonra müsahibə götürəndə ekranda yazılıb “London İqtisadi Məktəbinin professoru.” Üstəlik, o da müsahibə boyu məhz ekspert kimi danışır, siyasətçi kimi yox. Ona qulaq asanda elə bilirəm hansısa QHT hesabatının icraçı xülasəsini oxuyuram. Halbuki siyasətçinin üslubu fərqli olmalıdır: problemi göstərməli, səbəbləri açıqlamalı və siyasi nəticəni açıq deməlidir.
Beləliklə, yuxarıda iki problem təsvir etməyə çalışdım: (1) jurnalistlər çox vaxt siyasətçiləri siyasətçi kimi təqdim etmirlər; (2) Siyasətçilərin özləri də ekspert kimi danışır.
Bunun səbəbləri nədir? Məncə, əsas amil Azərbaycanda siyasi azadlıqların olmamasıdır. Ona görə siyasətçilər özlərini açıq şəkildə siyasətçi kimi təqdim etməkdə tərəddüd edirlər. Universitet diplomu onların iqtisadçı və ya hüquqşünas olduqlarını sübut edir, amma siyasətçi olduqlarını təsdiqləyən mexanizm sanki yoxdur. Buna görə də jurnalistlər QHT sektorundan gələn “yeni siyasətçiləri” siyasətçi kimi qəbul etmir, eyni zamanda həmin siyasətçilər də özlərinə tam inanmırlar. Məsələn, Əli Kərimlini heç kim hüquqşünas kimi təqdim etmir, çünki vaxtilə iqtidarda olub, deputat olub və s. Bir növü onun əlində siyasətçi olmasına dair ən azı universitet diplomu kimi keçərli dəlili var. Digər tərəfdən, siyasətçilərin mətbuata çıxış imkanları çox məhduddur. Onlar nadir hallarda efirə düşürlər, ona görə də müsahibə təklifini təqdimat formasına fikir vermədən qəbul edirlər.
Yuxarıda yazmışdım ki, əgər jurnalistlər siyasətçilərə “Sizi necə təqdim edək?” sualını versələr, yəqin ki, “siyasətçi kimi” cavabını eşidərlər. Halbuki bu sualın verilməsi özü problemdir. Siz hansısa jurnalistin Kərimliyə və ya Özələ bu sualı verə biləcəyini təsəvvür edirsinizmi? Məhərrəm İnce demişkən, “bu soruyu Erdoğana sorabiliyor musun?” Əlavə olaraq, əgər doğrudan da jurnalistlər bu sualı verirlərsə və qarşılığında “iqtisadçı” və ya “hüquqşünas” cavabını alırlarsa, bu, həm də həmin siyasətçilərin ayıbıdır. Məncə, siyasətçilər elə bir imic formalaşdırmalıdırlar ki, heç bir jurnalist onlara “Sizi necə təqdim edək?” sualını verməyə ehtiyac duymasın. Həmin imic formalaşana qədər isə siyasətçilər bütün müsahibələrində təkid etməlidirlər ki, jurnalistlər onları siyasətçi kimi təqdim etsinlər. Azadlıq Radiosu və ya Meydan TV-yə iqtisadçı və ya hüquqşünas lazımdırsa, siyasətçi olmayan ekspert tapsınlar və ondan texniki rəy alsınlar.
Siyasətçilər üzərlərindən QHT-çi kimliyini atmalıdırlar. Siz iqtisadi-sosial problemlərin həlli üçün təkliflər hazırlayan QHT-çi deyilsiniz, ölkəni idarə etmək iddiasında olan siyasətçisiniz.
Haşiyə: İsa Qəmbər 2014–2024-cü illərdə Müsavatın başqanı deyildi, media onu “Milli Strateji Düşüncə Mərkəzinin sədri” kimi təqdim edirdi. Bu da qəribə bir vəziyyətdir. Həmin on ildə çox güman Qəmbərdən Müsavat başqanı Arif Hacılı ilə müqayisədə daha çox müsahibə alınmışdı. Çünki jurnalistlər de fakto partiya sədri kimi Qəmbəri gördüklərindən – ya da hüsni zənn etməyək, Qəmbər daha məşhur olduğundan və ya məhz keçmiş başqan, parlament spikeri olduğundan) gedib ondan müsahibə götürürdülər. Amma onu “Müsavat Partiyasının keçmiş başqanı” və ya “Ali Sovetin keçmiş sədri” kimi təqdim etmək əvəzinə heç kimin tanımadığı bir qurumun sədri kimi təqdim edirdilər. ABŞ-da bir dəfə senator, qubernator və ya mer olmusan, media həmişə səni bu titulla təqdim edir. Qəmbər 1992-də bir ay prezident vəzifəsini icra etmişdi, amma 2014-2024 arasında onu MSDM sədri kimi təqdim edirdilər. Türkiyədə oxşar nümunə var: Liberal Demokrat Partiyanın keçmiş sədri Cem Toker illərdir siyasətdə aktiv deyil və hətta heç vaxt hakimiyyətdə olmayıb, amma TV-lərdə hələ də “Eski LDP Genel Başkanı” kimi təqdim olunur. 2017-dən bəri partiya sədri olan adamı isə heç kim tanımır. Mən deməyim, “google”da özünüz axtarın.